Domgelui

Van Wou | voor 1595 | Tweede Wereldoorlog

Met praktisch onbeperkte middelen werd in 1505 een nieuw gelui vervaardigd, in gewicht en omvang zo groot mogelijk. Met circa 32.000 kilo brons werden 13 klokken gegoten door de beroemdste klokkengieter van zijn tijd, Geert van Wou uit Kampen.

Luiden en beieren
Muzikaal vormen de dertien klokken een diatonisch (toonladder)een unieke reeks waarin zelfs de zevende klok (septiem) werd verdubbeld. Zo ontstond de relatieve reeks  G⁰  A⁰  H⁰  c  d  e  f  fis  g  a  h  c2  d2   waarmee het mogelijk was de toonladders G als c  te spelen. Het lag in de bedoeling dat er met de klokken behalve geluid ook gebeierd kon worden. De musicus, we kennen helaas zijn naam niet, die het kapittel adviseerde bij de aanschaf van de klokken was zijn tijd vooruit maar overzag niet dat de 13 klokken onhandig verdeeld waren opgehangen in de klokkenstoel, zodat actief beieren op alle klokken geen succes is geworden. Tot diep in de 17de eeuw werd er op de klokken nr. 2,  3,  4,  en 5  flink gebeierd, dit blijkt uit de slagplekken in de klokken. Ook het gelijktijdig luiden van zoveel grote klokken kostte veel moeite (mankracht)waarop besloten werd over te gaan op een voor die tijd zeer modern lagersysteem (steltlagers).

Naamgeving  
Voor de naamgeving van de 13 klokken volgde men deels de traditie die bestaat uit de volgorde  Salvator, Maria en kerkpatroon (in Utrecht uiteraard Martinus) voor de grootste drie klokken. De zesde klok van het gelui kwam in de plaats van de oude Ruimstraete-klok en heet Magdalena. Deze klok zou tot 1858 iedere avond worden geluid.  De Kruisklok kwam in de plaatst van een oude Kruisklok welke even zwaar was, dat verklaart de schijnbaar onlogisch naam in de reeks tussen de heiligennamen. Het hoofdaltaar in de Dom was aan het Heilig Kruis gewijd. De klokken Magdalena, Agnes, Poncianus, Benginus, Thomas en Adrianus zijn vernoemd naar heiligen welke in de Dom bijzondere verering genoten. Opvallend is dat de Adrianusklok de kleinste is, muzikaal vormt ze de 'kop' van het gelui, de hoogste in toon. In de Dom werd juist van de heilige Adrianus de schedel als reliek bewaard.

Voor de klokken nr. 4 en 5  werden nieuwe namen bedacht, aartsengel Michaël  en Joan Baptist (= de Doper). Omdat er om muzikale redenen twee Agnes-klokken moesten zijn  werd steeds gesproken van een klok  Agnes Maior en  Agnes Minor. Wie de klokkennamen optelt komt tot 12 namen voor 13 klokken.

Het Jezusklokje
In de 17de eeuw werden de kleinere Domklokken weinig of niet meer gebruikt. Toen in 1664 de Hemony-beiaard werd geleverd betaalde het Domkapittel deels in natura (brons) daarmee verdwenen de zeven kleinste klokken. Het  Jezusklokje, dat geen deel uit maakte van het 13 stemmige gelui had in de 17de eeuw nog een functie en werd niet als betaling afgegeven. Het Jezusklokje is van onbekende Utrechtse (?) herkomst en is vermoedelijk door de Dom verworven ten tijde van de reformatie.

 Sinds de 17de eeuw tot in 1982 hingen zeven Van Wou-klokken in de Domtoren. Bij het zesde eeuwfeest (1382-1982) van de toren werd besloten het gelui met zeven nieuwe klokken weer te completeren tot haar oorspronkelijk omvang. Op 26 juni 1982 konden door leden van het Utrechts Klokkenluiders Gilde officieel weer dertien klokken tegelijk worden geluid. Voor het Jezus-klokje was eerst geen plaats, ze werd tot 1989 museaal opgesteld in de zgn. Egmonds-kapel (torenmuseum). In december 1989 werd ze weer opgetakeld en opgehangen onder de Magdalena-klok, sindsdien beschikt de Domtoren weer over 14 luidklokken welke bij bijzondere gelegenheden alle tegelijk klinken.

Leren met een kleine klok
Rond 200X(?) werden in de Egmondskapel twee kleine klokjes opgehangen welke dienen om het klokluiden te leren. Het zijn twee klokjes afkomstig uit de Dombeiaard, de één is het zgn.  "Wagenaar"-klokje  met beeltenis van stadsbeiaardier J.A.H. Wagenaar II  gegoten in 1928. Het andere klokje, gegoten in 1974, werd weer door de originele Hemony-klok vervangen welke sinds 1951 was verwijderd maar in 1995 werd gerestaureerd.

2016SvGeuns

           

gepubliceerd/gewijzigd 29 mei 2016 (server-tijd: 0,0302 s)

 
   
Utrechts Klokkenluiders Gilde contact | email | 06 1292 9894